2. Al-Baqara

[ وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) ] وه‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ ته‌ڵاق دراون نه‌فه‌قه‌ی خۆیان بۆ هه‌یه‌ به‌چاكه‌ وه‌ حه‌قه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن كه‌ خێزانیان ته‌ڵاق دا نه‌فه‌قه‌یان بكه‌ن ئه‌گه‌ر ته‌ڵاقه‌كه‌ ره‌جعی بوو، وه‌ ئه‌و ماره‌ییه‌ی كه‌ له‌شه‌رع دانراوه‌ پێیان بده‌ن.

[ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِه لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)ِ ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ ئایه‌ته‌كانی خۆیتان بۆ ڕوون ئه‌كاته‌وه‌ به‌ڵكو ئێوه‌ تێبگه‌ن و بیر بكه‌نه‌وه‌.

{ بەسەرهاتی تاڵوت‌و جالوت}

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ ] ئایا نابینی ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ماڵی خۆیان ده‌رچوون له‌ ترسی مردندا كه‌ هه‌زاره‌ها كه‌س بوون، (ابن عباس) ئه‌فه‌رمووێ: چوار هه‌زار كه‌س بوون له‌ ترسی نه‌خۆشی تاعوندا له‌ شار ده‌رچوون [ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ] خوای گه‌وره‌ پێی فه‌رموون: بمرن، یه‌كسه‌ر هه‌موویان مردن [ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ ] پاشان زیندوویانی كرده‌وه‌ تا تواناو ده‌سه‌ڵاتی خۆی نیشانیان بدات كه‌ مردن به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ [ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ فه‌زڵ و چاكه‌ی به‌سه‌ر خه‌ڵكیه‌وه‌ یه‌كجار زۆره‌ به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵكی شوكرانه‌بژێری خوای گه‌وره‌ ناكه‌ن.

[ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] ئێوه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ كوشتاری كافران بكه‌ن [ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) ] وه‌ بزانن كه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر بیسه‌رو زانایه‌.

[ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ] كێ هه‌یه‌ قه‌رزێكی باش به‌خوای گه‌وره‌ی ببه‌خشێ كه‌ له‌ دڵیه‌وه‌ ده‌رچێ، واته‌: خێرو صه‌ده‌قه‌و چاكه‌ بكات [ فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً ] ئه‌وا خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت یه‌ك به‌ده‌ تا یه‌ك به‌ تا حه‌وت سه‌د تا زیاتر پاداشتی ده‌داته‌وه‌ [ وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ ] وه‌ كه‌م كردنه‌وه‌ی ڕزق و فراوان كردنی ڕزق به‌ده‌ست خوای گه‌وره‌یه‌ ترسی صه‌ده‌قه‌تان نه‌بێت [ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) ] وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌شتان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتان ئه‌داته‌وه‌ ئه‌گه‌ر به‌خشیبێتتان وه‌ سزاتان ئه‌دات ئه‌گه‌ر هاتوو ڕه‌زیلیتان كردبێ، كاتێك ئه‌م ئایه‌ته‌ دابه‌زی (ئه‌بو ده‌حداحی ئه‌نصاری) باخێكی خورمای هه‌بوو شه‌ش سه‌د دارخورمای تیا بوو هه‌مووی به‌خشی له‌ پێناو خوای گه‌وره‌.

[ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى ] ئایا نابینی كۆمه‌ڵێك له‌ خانه‌دان و ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌نی ئیسرائیل له‌ دوای وه‌فاتی موسی [ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] كاتێك كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ پێغه‌مبه‌ره‌كانی خۆیان وت (كه‌ شمویل یان شه‌معون بوو): پاشایه‌كمان بۆ بنێره‌ تا له‌ ژێر ئاڵای ئه‌و پاشایه‌دا له‌ پێناوی خوای گه‌وره‌ كوشتار بكه‌ین [ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا ] فه‌رمووی: ئایا له‌بیرتان كرد كه‌ ئێوه‌ كوشتارتان له‌سه‌ر فه‌رز كرا به‌ڵام نه‌تان كرد، یان له‌وانه‌یه‌ كوشتارتان له‌سه‌ر فه‌رز بكرێت و نه‌یكه‌ن [ قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا ] وتیان: باشه‌ ئێمه‌ چیمانه‌ بۆ كوشتار نه‌كه‌ین له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ كاتێك كه‌ ئێمه‌ له‌ ماڵ و حاڵی خۆمان ده‌ركراوین و منداڵمان لێسه‌ندراوه‌ [ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ] به‌ڵام كاتێك كه‌ كوشتاریان له‌سه‌ر فه‌رز كرا زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان پشتیان هه‌ڵكرد ته‌نها كه‌مێكیان نه‌بێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نیه‌تیان باش نه‌بوو عه‌زیمه‌تیان نه‌بوو [ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی زۆر زانایه‌ به‌ سته‌مكاران.

[ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ ] وه‌ پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان صلی الله علیه وسلم پێی فه‌رموون: نیشانه‌ی موڵكی ئه‌و پاشایه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تابوتێكتان بۆ دێنێت تابوته‌كه‌ مه‌لائیكه‌ت هه‌ڵی گرتووه‌ له‌ نێوان زه‌وی و ئاسماندا به‌چاو خۆتان ئه‌بینن كه‌ ئه‌و تابوته‌ دائه‌نێ هێمنی و ئارامی تیایه‌ له‌ په‌روه‌ردگاره‌وه‌ بۆ ئێوه‌، وه‌ دڵ و ده‌روونتان هێمن و ئارام ئه‌كات و دامه‌زراوتان ئه‌كات له‌به‌رامبه‌ر گه‌یشتن به‌ دوژمن [ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ ] وه‌ هه‌ندێ له‌و شتانه‌ی كه‌ موسی و هارون یان ئالی موسی و هارون به‌جێیان هێشتووه‌ كه‌ عه‌صاكه‌ی موسی و هه‌ندێ له‌و له‌وحانه‌ی كه‌ ته‌وراتی تیا نووسرابوو وه‌ كۆمه‌ڵێ له‌و شتانه‌ له‌ناو ئه‌و تابووته‌دا بوو [ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ ] كه‌ مه‌لائیكه‌ته‌كان هه‌ڵیان گرتبوو [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) ] ئه‌مه‌ به‌ڕاستی نیشانه‌و موعجیزه‌یه‌كه‌ بۆ ئێوه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئیمانتان هه‌بێت.

[ فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ ] كاتێك كه‌ (طالوت) سه‌ربازه‌كانی له‌ شار ده‌ركرد و به‌ڕێكه‌وتن پێی فه‌رموون: خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ تاقی ئه‌كاته‌وه‌ به‌ ڕووبارێك كه‌ له‌ نێوان ئوردن و فه‌له‌ستین دایه‌ [ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي ] جا هه‌ر كه‌سێك له‌ ئاوی ئه‌و ڕووباره‌ بخواته‌وه‌ ئه‌وه‌ له‌ من نیه‌ با شوێنم نه‌كه‌وێت [ وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي ] وه‌ هه‌ر كه‌سێ تامی نه‌كات و لێی نه‌خواته‌وه‌ ئه‌وه‌ له‌ منه‌ [ إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ] ته‌نها مه‌گه‌ر كه‌سێك مشتێك به‌ده‌ستی بخواته‌وه‌ ئه‌وه‌ ڕێگا پێدراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تامی بكه‌ن و تێنوویه‌تیتان بشكێنن، (ابن عباس) ده‌فه‌رمێت: ئه‌وه‌ی به‌ ده‌ستی مشتێكی خوارده‌وه‌ ئه‌وه‌ تێر ئاو بوو، به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێیخوارده‌وه‌ تێر ئاو نه‌بوو [ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ] به‌ڵام زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان له‌ ئاوه‌كه‌یان خوارده‌وه‌ ته‌نها كه‌مێك له‌وان نه‌بێ كه‌ ژماره‌یان وه‌ك له‌ (بوخاری) هاتووه‌: سێ سه‌دو سیانزه‌ چوارده‌ كه‌سێك بوو به‌ ژماره‌ی ئه‌و صه‌حابانه‌ی به‌شداری جه‌نگی به‌دریان كرد له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ری خوادا صلی الله علیه وسلم [ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ ] كاتێك (طالوت) خۆی و ئه‌و باوه‌ڕدارانه‌ی كه‌ به‌قسه‌یان كردو له‌ ئاوه‌كه‌یان نه‌خوارده‌وه‌ ئه‌و سێ سه‌دو سیانزه‌ چوارده‌ كه‌سه‌ ڕووباره‌كه‌یان تێپه‌ڕاندو ڕۆیشتن [ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ ] ئینجا وتیان: به‌ڕاستی ئێمه‌ توانای جالوت و سه‌ربازه‌كانیمان نیه‌ ئه‌وان زۆرن [ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ یه‌قینیان هه‌بوو ئه‌گه‌ن به‌ په‌روه‌ردگاریان كه‌ زاناكانیان بوو وتیان: ترستان نه‌بێ چه‌نده‌ها كۆمه‌ڵی كه‌م زاڵ بوونه‌ به‌سه‌ر چه‌نده‌ها كۆمه‌ڵی زۆردا به‌ ئیزنی خوای گه‌وره‌ [ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ ئارامگراندایه‌ به‌وه‌ی سه‌ریان ئه‌خات و پشتیوانیان ئه‌كات، وه‌ به‌زۆری نیه.

[ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ ] كاتێك كه‌ ده‌ركه‌وتن بۆ (جالوت) و سه‌ربازه‌كانی له‌ زه‌ویه‌كی فراواندا [ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا ] وتیان: ئه‌ی په‌روه‌ردگار صه‌بر بڕژێنه‌ به‌سه‌رمانداو ئارامگرمان بكه‌ وه‌ پێمان دامه‌زراو و جێگیر بكه‌ ڕانه‌كه‌ین [ وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٥٠) ] وه‌ سه‌رمان بخه‌ به‌سه‌ر كه‌سانی كافرو بێ باوه‌ڕدا.