2. Al-Baqara

[ سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم وه‌ ئه‌ی باوه‌ڕداران پرسیار له‌ به‌نو ئیسرائیل بكه‌ن چه‌نده‌ها به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرامان پێیان به‌خشی كه‌ پێغه‌مبه‌رانیان بۆیان هێنان [ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١) ] وه‌ هه‌ر كه‌سێك ئه‌م نیعمه‌ت و هیدایه‌ت و دینه‌ی خوا بگۆڕێته‌وه‌ به‌ كوفر دوای ئه‌وه‌ی كه‌ بۆی هاتووه‌ ئه‌وه‌ عیقاب و سزای خوای گه‌وره‌ یه‌كجار سه‌خته‌.

[ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً ] خه‌ڵكی هه‌ر هه‌موویان له‌سه‌ر یه‌ك دینێك بوون كه‌ دینی ئیسلام بوو له‌ كاتی ئاده‌مه‌وه‌ هه‌تا نوح، یاخود له‌و كاته‌ی كه‌ نوح و ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵیدا بوون له‌ ناو كه‌شتیه‌كه‌ هه‌موویان موسڵمان بوون له‌سه‌ر ته‌وحید بوون دواتر بت په‌رستی بڵاو بوه‌وه‌ [ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ ] خوای گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌رانی نارد كه‌ مژده‌ بده‌ن به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئه‌هلی ئیمانن وه‌ شوێنیان ئه‌كه‌ون وه‌ كرده‌وه‌ی چاك ئه‌كه‌ن، وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ش بترسێنن كه‌ كوفر ئه‌كه‌ن وه‌ شوێن پێغه‌مبه‌ران ناكه‌ون وه‌ كرده‌وه‌ی خراپ ئه‌كه‌ن [ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ] وه‌ كتابی ئاسمانیشی له‌گه‌ڵیاندا دابه‌زاندۆته‌ خواره‌وه‌ به‌حه‌ق [ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ ] تا حوكم و بڕیار له‌ نێوان خه‌ڵكیدا بده‌ن له‌و شتانه‌ی كه‌ خیلاف و جیاوازی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ له‌ عه‌قیده‌و بیروباوه‌ڕو كرده‌وه‌ [ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ ] وه‌ هیچ كه‌سێك له‌و كتێبه‌ ئاسمانیانه‌ ئیختلاف و جیاوازی نه‌بووه‌ ته‌نها ئه‌وانه‌ نه‌بێ كه‌ بۆیان هاتووه‌ واته‌: ئه‌هلی كتاب خۆیان كێشه‌ كه‌وتۆته‌ نێوانیانه‌وه‌ [ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ی ڕوون و ئاشكرایان بۆ هات له‌لایه‌ن پێغه‌مبه‌رانه‌وه‌ له‌ حه‌سوودی و سوور بوونیان له‌سه‌ر دونیا [ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا ] خوای گه‌وره‌ هیدایه‌تی باوه‌ڕدارانی دا بۆ حه‌ق واته‌: ئوممه‌تی پێغه‌مبه‌ری خوا صلی الله علیه وسلم [ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ] له‌و ئیختلاف و جیاوازیه‌ی كه‌ ئه‌وان تێی كه‌وتبوون هیدایه‌تی ئه‌مانی دا بۆ حه‌ق به‌ ئیزن و ئه‌مرو زانیاری خۆی [ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣) ] خوای گه‌وره‌ خۆی هیدایه‌تی هه‌ر كه‌سێك ئه‌دات كه‌ ویستی لێ بێت بۆ ڕێگای ڕاستی خۆی.

[ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ ] ئایا وا گومان ئه‌به‌ن كه‌ ئێوه‌ بچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ به‌بێ تاقیكردنه‌وه‌؟ واته‌: وانیه‌ [ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ ] وه‌ هاوشێوه‌ی ئه‌وانه‌ی پێش خۆتانتان به‌سه‌ردا نه‌یات [ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ ] كه‌ ئه‌وان تووشی فه‌قیری و هه‌ژاری و نه‌خۆشی و برینداری بوون له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا [ وَزُلْزِلُوا ] وه‌ ترسێندران وه‌ زه‌وی له‌ ژێریاندا هه‌ژێندرا [ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ ] تا پێغه‌مبه‌ره‌كه‌و ئه‌و ئیماندارانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵیدا بوون وتیان: خوایه‌ كه‌ی سه‌ركه‌وتنی تۆ دێت داوای سه‌ركه‌وتنیان له‌ خوای گه‌وره‌ كرد [ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤) ] خوای گه‌وره‌ موژده‌ی پێدان كه‌ بزانن سه‌ركه‌وتنی خوای گه‌وره‌ نزیكه‌ بۆ باوه‌ڕداران.

[ يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن چی ببه‌خشن له‌ پێناو خوای گه‌وره‌دا؟ وه‌به‌كێی ببه‌خشن؟ تۆ پێیان بڵی هه‌ر شتێك كه‌ ئه‌یبه‌خشن له‌ خێرو چاكه‌ بیبه‌خشن به‌ [ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ] دایك و باوكتان و خزمی نزیكتان و بێ باوكان و هه‌ژاران و ڕێبواران [ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥) ] وه‌هه‌ر خێرو چاكه‌یه‌ك ئێوه‌ بیكه‌ن به‌دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ پێی، وه‌ ئه‌جرو پاداشتتان ده‌داته‌وه‌ له‌سه‌ری.

[ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ ] خوای گه‌وره‌ كوشتاری كافرانی له‌سه‌رتان فه‌رز كردووه‌ هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌م كوشتاره‌ قورسه‌ له‌سه‌رتان [ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ] به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ ئێوه‌ شتێك كه‌ پێتان ناخۆشه‌و نایزانن له‌وانه‌یه‌ خێری تیا بێ بۆ ئێوه‌ [ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ] وه‌ له‌وانه‌یشه‌ كه‌ شتێكتان پێ خۆشه‌و هه‌وڵی بۆ ئه‌ده‌ن به‌ڵام شه‌ڕو خراپه‌ بێ بۆ ئێوه‌ [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ خۆی باشتر ئه‌زانێ چ شتێك بۆ ئێوه‌ باشه‌ وه‌ چی خراپه‌ به‌ڵام ئێوه‌ عیلمی غه‌یب و زانیاری نهێنی نازانن و زانیاریتان نیه‌.

{كوشتار كردن لە مانگە حەرامەكاندا}

[ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ] دیسان ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن ده‌رباره‌ی كوشتار كردن له‌ مانگه‌ حه‌رامه‌كاندا (أشهر الحرم) كه‌ (ذو القعدة و ذو الحجة و موحه‌ره‌م و ڕه‌جه‌به‌) [ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم بڵێ: شه‌ڕ كردن له‌و مانگانه‌دا تاوانێكی گه‌وره‌یه‌، ئه‌مه‌ كاتێك كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا صلی الله علیه وسلم كه‌سانێكی نارد گه‌یشتن به‌ (عه‌مری حه‌زره‌می) كه‌ له‌ (طائیفه‌وه‌) هات كافر بوو نه‌یانزانی كه‌ مانگی ڕه‌جه‌به‌و مانگی حه‌رامه‌ یه‌كێك له‌ موسڵمانه‌كان كوشتی دوای ئه‌وه‌ موشریكه‌كان تانه‌یان له‌ پێغه‌مبه‌ری خوادا صلی الله علیه وسلم ئایا كوشتار كردن له‌ مانگی حه‌رامدا حوكمی چیه‌؟ خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: بڵێ تاوانێكی گه‌وره‌یه‌ به‌ڵام [ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ] ئێوه‌ ڕێگری ئه‌كه‌ن له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی دینی خوا وه‌ كوفر ئه‌كه‌ن به‌خوای گه‌وره‌ وه‌ ڕێگری ئه‌كه‌ن له‌ (مسجد الحرام) له‌ كه‌عبه‌ی پیرۆز كه‌ خه‌ڵك عیباده‌تی تیا بكات [ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ ] وه‌ خه‌ڵكی موسڵمانی مه‌ككه‌ ده‌رئه‌كه‌ن ئه‌م هه‌موو تاوانانه‌ ئه‌كه‌ن ئه‌مانه‌ هه‌مووی لای خوای گه‌وره‌ گه‌وره‌تره‌، به‌ڵام به‌سه‌ر خۆتانی ناهێنن كه‌ ئه‌م هه‌موو شته‌ ئه‌كه‌ن له‌ مانگی حه‌رامیشدا ئه‌یكه‌ن [ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ] وه‌ لێره‌ فیتنه‌ واته‌: كوفر، كه‌ ئه‌تانه‌وێ موسڵمانان تووشی فیتنه‌ بكه‌ن له‌ دینداو بیانگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ كوفر ئه‌مه‌ گه‌وره‌تره‌ له‌ كوشتن، ئێوه‌ فیتنه‌تان تیایه‌ [ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا ] وه‌ به‌رده‌وام كافران كوشتاری ئێوه‌ ئه‌كه‌ن تا له‌ ئیسلام هه‌ڵتانگه‌ڕێننه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بتوانن و بۆیان بگونجێ [ وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ ] به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك له‌ ئێوه‌ ئه‌ی موسڵمانان له‌ دینی خۆی پاشگه‌ز بێته‌وه‌ وه‌ به‌ كافری بمرێت [ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ] ئه‌وانه‌ كرده‌وه‌كانیان به‌تاڵ ئه‌بێته‌وه‌ له‌ دونیاو له‌ قیامه‌تیشدا [ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧) ] وه‌ئه‌وانه‌ هاوه‌ڵی ئاگری دۆزه‌خن و به‌ نه‌مری تێیدا ئه‌مێننه‌وه‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌، وه‌ كۆچیان كردووه‌ له‌ ووڵاتی كوفره‌وه‌ بۆ ووڵاتی ئیسلام وه‌ جیهادیان كردووه‌ له‌ پێناو خوای گه‌وره‌ [ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ ] ئه‌وانه‌ به‌ ئومێدی ڕه‌حمه‌تی خوای گه‌وره‌ن، ئه‌م ئایه‌ته‌ له‌سه‌ر سه‌ریه‌كه‌ی (عبدالله¬ی كوڕی جه‌حش) دابه‌زی [ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨) ] وه‌خوای گه‌وره‌ زۆر لێخۆشبوو به‌ڕه‌حم و به‌زه‌ییه‌.

{ قۆناغی یەكەمی حەرامكردنی مەی}

[ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن ده‌رباره‌ی عه‌ره‌ق خواردنه‌وه‌و مه‌ی خواردنه‌وه‌و قومار كردن [ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم پێیان بفه‌رمه‌: تاوانێكی زۆر گه‌وره‌یان تیایه‌ وه‌ سوودیشی بۆ خه‌ڵكی هه‌یه‌ كه‌ كڕین و فرۆشتنی پێوه‌ ئه‌كه‌ن یاخود قوماره‌كه‌ ئه‌به‌نه‌وه‌ [ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا ] به‌ڵام تاوانه‌كه‌یان زۆر زۆر گه‌وره‌تره‌ له‌ سووده‌كه‌یان له‌به‌ر په‌یوه‌ندیان به‌ دین و عه‌قڵه‌وه‌ [ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ ] وه‌ ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن چ شتێك ببه‌خشن [ قُلِ الْعَفْوَ ] پێیان بفه‌رموو: لێبوورده‌یی و لێبوورده‌بن، یاخود ئه‌وه‌ی له‌ خۆتان زیاده‌ ئه‌وه‌ ببه‌خشن [ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) ] به‌م شێوازه‌ خوای گه‌وره‌ ئایه‌ته‌كانی خۆیتان بۆ ڕوون ئه‌كاته‌وه‌ به‌ڵكو بیر بكه‌نه‌وه‌.

[ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ] بۆ ئه‌وه‌ی بیر له‌ دونیاو قیامه‌تی خۆتان بكه‌نه‌وه‌ چی بۆتان باشه‌، یان بیر له‌ له‌ناوچونی دونیاو هاتنی دوارۆژ بكه‌نه‌وه‌ [ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى ] وه‌ پرسیارت لێ ئه‌كه‌ن ده‌رباره‌ی بێباوكان و هه‌تیوان [ قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم پێیان بڵی ئه‌گه‌ر چاكسازی له‌واندا بكه‌ن باشتره‌ له‌وه‌ی كه‌ وازیان لێ بێنن [ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ ] وه‌ ئه‌گه‌ر بێتوو تێكه‌ڵیشیان بن ئه‌وه‌ برای ئێوه‌ن، واته‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك نه‌یتوانی ماڵ و خواردنیان جیابكاته‌وه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا بخۆن به‌چاكه‌ ئه‌وه‌ براتانن و دروسته‌ [ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ] خوای گه‌وره‌ش خۆی ئه‌زانێ كه‌ كێ له‌و تێكه‌ڵ كردنی خواردنه‌یه‌ مه‌به‌ستی چاكسازیه‌وه‌و كێیش مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ماڵی هه‌تیوان به‌ناحه‌ق بخوات و مه‌به‌ستی ئاشووب گێڕانه‌ [ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ ] ئه‌گه‌ر خوای گه‌وره‌ ویستی لێ بوایه‌ ئێوه‌ی تووشی مه‌شه‌قه‌ ئه‌كرد ئاوا بۆی ئاسان نه‌ئه‌كردن [ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠) ] به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ زۆر باڵاده‌ست و به‌عیززه‌ت و كاربه‌جێیه‌.