2. Al-Baqara

[ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا ] ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ئه‌و زه‌ویه‌ی بۆ ئێوه‌ كردووه‌ به‌ ڕاخه‌رو له‌سه‌ری جێگیر بوونه‌ [ وَالسَّمَاءَ بِنَاءً ] وه‌ ئه‌و ئاسمانه‌شی وه‌كو سه‌قفێكی پارێزراو به‌سه‌ر زه‌ویه‌وه‌ داناوه‌ [ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ ] له‌و ئاسمانه‌یشه‌وه‌ بارانتان بۆ ئه‌بارێنێ به‌هۆی ئه‌و بارانه‌یشه‌وه‌ له‌ زه‌وی جۆره‌ها به‌روبووم و به‌رهه‌متان بۆ ئه‌ڕوێنێ و بۆ ده‌رئه‌كات [ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢) ] ده‌ی ئێوه‌ هیچ هاوه‌ڵێك بۆ خوای گه‌وره‌ بڕیار مه‌ده‌ن له‌ كاتێكدا كه‌ ئێوه‌ ئه‌زانن ئه‌و كه‌سانه‌ی كردووتانن به‌ شه‌ریك بۆ خوای گه‌وره‌ ئه‌وان ئێوه‌یان دروست نه‌كردووه‌و زه‌ویان بۆ ڕانه‌خستوون و ئاسمانیان بۆ ڕانه‌گرتوون و بارانیان بۆ نه‌باراندوون و ڕووه‌ك و به‌روبوومیان له‌ زه‌وییه‌وه‌ بۆ ده‌رنه‌كردوون و ئه‌زانن كه‌ خوای گه‌وره‌ شه‌ریكی نیه‌.

{قورئان تەحەددا دەكات}

[ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ] وه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ گومانتان هه‌یه‌ له‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ی كه‌ بۆ سه‌ر عه‌بدی خۆمان كه‌ محمده‌ صلی الله علیه وسلم دامان به‌زاندووه‌ ئه‌وا ته‌نها هاوشێوه‌ی سووره‌تێكی قورئان بێننه‌وه‌ ئه‌گه‌ر وه‌كو كورتترین سووره‌تیش بێت [ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٣) ] وه‌ شایه‌ت و پشتیوانه‌كانی خۆیشتان بێنن له‌ غه‌یری خوا شایه‌تیتان بۆ بدات كه‌ ئه‌مه‌ی ئێوه‌ هێناوتانه‌ته‌وه‌ هاوشێوه‌ی سووره‌تێكی قورئانه‌ ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ڕاستگۆن.

[ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م شته‌تان نه‌توانی وه‌ ناشتوانن وه‌ تا ئێستا نه‌یانتوانیوه‌و تا ڕۆژی قیامه‌تیش ناتوانن سووره‌تێكی بچووكی هاوشێوه‌ی قورئان بێننه‌وه‌، چونكه‌ قورئان قسه‌ی خوایه‌ چۆن قسه‌ی مرۆڤـ وه‌كو قسه‌ی خوا ده‌بێت [ فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (٢٤) ] ده‌ی كه‌واته‌ به‌ ئیمان هێنان و كرده‌وه‌ی چاكتان خۆتان بپارێزن له‌و ئاگره‌ی كه‌ سووته‌مه‌نییه‌كه‌ی خه‌ڵكی و به‌ردی گۆگرده‌، كه‌ ئاماده‌كراوه‌ بۆ كافران، (ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا دۆزه‌خ دروستكراوه‌).

[ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ] وه‌ مژده‌ بده‌ به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ له‌ به‌هه‌شتدا كۆمه‌ڵێك باخ و بێستانیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ ئاو به‌ ژێریدا ئه‌ڕوات [ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا ] هه‌ر كاتێك له‌ به‌هه‌شتدا رزق و به‌رهه‌م و میوه‌یه‌كیان پێ بدرێ ئه‌ڵێن: ئێمه‌ پێشتر ئه‌مه‌مان خواردووه‌، یان له‌ دونیادا ئه‌مه‌مان خواردووه‌ كاتێك كه‌ ئه‌یبینن وا ئه‌زانن هه‌مان میوه‌ی دونیایه‌، به‌ڵام كه‌ ده‌یخۆن نه‌ تامی نه‌ بۆنی نه‌ ڕه‌نگی نه‌ قه‌باره‌ی لێك ناچێت به‌ڵكو هه‌مووی لێك جیاوازه‌ وه‌ له‌وه‌ باشتریان ئه‌ده‌نێ [ وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ ] وه‌ له‌ به‌هه‌شتیشدا ئافره‌تی پاككراویان بۆ هه‌یه‌ كه‌ تووشی حه‌یزو نیفاس و هه‌موو پیسیه‌كانی تر نابن كه‌ له‌ دونیادا ئافره‌ت هه‌یه‌تی ئه‌وان نیانه‌و پاككراون [ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥) ] وه‌ ئه‌وان له‌ به‌هه‌شتدا به‌ هه‌میشه‌یی و نه‌مری تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌.

[ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا ] كاتێك كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ قورئاندا باسی مێشووله‌و مێرووله‌و جاڵجاڵۆكه‌ی كرد كافره‌كان وتیان: ئه‌مانه‌ شایه‌ن نیه‌ به‌ خوای گه‌وره‌ بۆچی باسی ئه‌م شتانه‌ ئه‌كات؟! خوای گه‌وره‌ فه‌رمووی: به‌ڕاستی خوای گه‌وره‌ شه‌رم ناكات كه‌ نموونه‌ی مێشووله‌یه‌ك یاخود له‌سه‌رووی مێشووله‌یه‌ك بێنێته‌وه‌ له‌ بچووكیدا [ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ] ئه‌وانه‌ی كه‌ باوه‌ڕدارن ئه‌زانن كه‌ ئه‌م نموونه‌ هێنانه‌وه‌یه‌ حه‌قه‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگاره‌وه‌، یان ئه‌زانن كه‌ قسه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا ] به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ كافرن ئه‌ڵێن: باشه‌ خوای گه‌وره‌ مه‌به‌ستی چیه‌ به‌ هێنانه‌وه‌ی ئه‌م نموونانه‌ [ يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ (٢٦) ] خوای گه‌وره‌ به‌هۆی ئه‌م نموونانه‌وه‌ كه‌سانێك گومڕا ئه‌كات (واته‌: مونافیقان)، وه‌ كه‌سانێكیش هیدایه‌ت ئه‌دات (واته‌: باوه‌ڕداران)، وه‌ هیچ كه‌سێك به‌هۆی ئه‌م نموونانه‌وه‌ گومڕا نابێ ته‌نها كه‌سانێك كه‌ خۆیان فاسق بن و ده‌رچوو بێتن له‌ گوێڕایه‌ڵی خوای گه‌وره‌و گاڵته‌و سووكایه‌تیان به‌ فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌ كرد بێت (واته‌: مونافیقان).

[ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ عه‌هدو په‌یمانی خوای گه‌وره‌ هه‌ڵئه‌وه‌شێننه‌وه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ عه‌هدو په‌یمانیان داوه‌و خۆیان پێوه‌ په‌یوه‌ست كردووه‌ [ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ ] وه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندی خزمایه‌تیه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌مری كردووه‌ بیگه‌یه‌نن ئه‌وان ئه‌یپچڕێنن [ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ] وه‌ ئاشووب ئه‌نێنه‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌وی به‌ خراپه‌كاری [ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٢٧) ] ئا ئه‌مانه‌ زه‌ره‌رمه‌ندن له‌ دونیاو له‌ قیامه‌تدا.

[ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ] ئێوه‌ چۆن كوفر ئه‌كه‌ن به‌ خوایه‌ك له‌ كاتێكدا ئێوه‌ له‌سه‌ره‌تادا بوونتان نه‌بووه‌و ئێوه‌ی دروست كردووه‌ [ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) ] پاشان ئه‌تانمرێنێته‌وه‌ پاشان له‌ ڕۆژی قیامه‌ت زیندووتان ئه‌كاته‌وه‌ پاشان بۆ لای خوای گه‌وره‌ ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

[ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ هه‌رچی له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی هه‌یه‌ بۆ سوودو به‌رژه‌وه‌ندی ئێوه‌ی دروست كردووه‌.

{ماناكانی (استوی) لە قورئاندا}

[ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ] پاشان خوای گه‌وره‌ ویستی ئاسمانه‌كانی بوو، وه‌ یه‌كسه‌ر حه‌وت ئاسمانی دروست كردو ڕێكیخست، ئه‌م ئایه‌ته‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌زه‌وی پێش ئاسمان دروستكراوه‌ (اسْتَوَى) له‌ قورئاندا به‌ سێ مانا هاتووه‌: له‌گه‌ڵ (إِلَى) به‌مانای ویست بوون دێت وه‌كو ئه‌م ئایه‌ته‌ی سه‌ره‌وه‌، وه‌ له‌گه‌ڵ (عَلَى) به‌ مانای به‌رزو بڵند بوونه‌وه‌ دێت وه‌كو ئه‌م ئایه‌ته‌: (الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى) (طه:٥)، وه‌ به‌ ته‌نهایش به‌بێ حه‌رف به‌مانای پێگه‌یشتن و كامڵ بوون دێت وه‌كو ئه‌م ئایه‌ته‌: (وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْماً وَعِلْماً) (القصص: ١٤). [ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩) ] وه‌ خوای گه‌وره‌ زۆر زانایه‌ به‌ هه‌موو شتێك.

{دروستكردنی ئادەم‌و بەسەرهاتی لەگەڵا ئیبلیسدا}

[ وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ] په‌روه‌ردگارت به‌ فریشته‌كانی فه‌رموو من ئه‌مه‌وێ له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا كه‌سانێك دانێم كه‌ ببن به‌ جێنشینی یه‌كتری [ قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ ] فریشته‌كان وتیان: ئه‌ی په‌روه‌ردگار ئایا تۆ كه‌سانێكی تیا دائه‌نێی كه‌ ئاشووب بگێڕن له‌سه‌ر زه‌وی وه‌ خوێن بڕێژن وه‌ تاوان بكه‌ن، (ابن عباس) ئه‌فه‌رمووێ: پێشتر جنی هه‌بووه‌ ئه‌م شتانه‌یان كردووه‌و مه‌لائیكه‌ت ئه‌وه‌یان بینیوه‌ بۆیه‌ وایان وت، وه‌ پرسیاری حیكمه‌ته‌كه‌یان كردووه‌ نه‌ك ره‌خنه‌ بگرن [ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ] له‌ كاتێكدا ئێمه‌ تۆ به‌گه‌وره‌و به‌ پاك ڕائه‌گرین له‌ هه‌موو كه‌موكوڕییه‌ك له‌ هه‌موو شتێك كه‌ شایه‌نی تۆ نه‌بێ، له‌وه‌ی كه‌ خه‌ڵكی ئه‌یداته‌ پاڵ تۆ له‌ شه‌ریك دانان بۆ خوای گه‌وره‌ [ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠) ] په‌روه‌ردگار فه‌رمووی: ئه‌وه‌ی كه‌ من ئه‌یزانم ئێوه‌ نایزانن، كه‌ له‌ناو ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ من دروستیان ئه‌كه‌م پێغه‌مبه‌ران و راستگۆیان و شه‌هیدان و زانایان و خواپه‌رستان و پیاوچاكانیشیان تیادا ئه‌بێت.