2. Al-Baqara

[ وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ ] وه‌ كاتێكیش كه‌ پێغه‌مبه‌رێكیان بۆ هاتووه‌ له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ كه‌ محمده‌ صلی الله علیه وسلم وه‌ ئه‌و قورئانه‌ی هێناویه‌تی به‌ڕاستدانه‌ری ته‌وراته‌ له‌گه‌ڵ ته‌وراتدا یه‌كه‌ له‌ ته‌وحیدو یه‌كخواپه‌رستی و هه‌ردووكی له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ هاتووه‌ [ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ ] دیسانه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ جووله‌كه‌ ئه‌و كتابه‌ی خوای گه‌وره‌ كه‌ بۆی ناردبوون فڕێیان دایه‌ پشت خۆیان واته‌: ته‌وراتیان فڕێدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كوفریان كرد به‌ پێغه‌مبه‌ری خوا صلی الله علیه وسلم ئه‌وه‌ كوفر كردنه‌ به‌ ته‌وراتیش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ته‌وراتیشدا باسی ئه‌وه‌ هاتبوو كه‌ ئیمان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌ صلی الله علیه وسلم بێنن [ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) ] وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ شتێك نه‌زانن و عیلمیان نه‌بێ له‌ كاتێكدا كه‌ عیلمیان هه‌بووه‌.

{بەسەرهاتی هاروت‌و ماروت}

[ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ ] وه‌ ئه‌وان شوێنی ئه‌و شتانه‌ كه‌وتن كه‌ شه‌یتانه‌كان ئه‌یانخوێنده‌وه‌ له‌سه‌رده‌می سوله‌یمان صلی الله علیه وسلم كه‌ وایانئه‌زانی ئه‌مه‌ زانستێكه‌و سوله‌یمان صلی الله علیه وسلم به‌جێی هێشتووه‌ [ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا ] له‌ كاتێكدا كه‌ سوله‌یمان صلی الله علیه وسلم كوفری نه‌كردو سیحری نه‌كرد ئه‌و پێغه‌مبه‌ری خوا بوو به‌ڵكو شه‌یتانه‌كان كافر بوون به‌هۆی سیحر كردنیانه‌وه‌، كه‌ جووله‌كه‌ ئه‌یانووت سوله‌یمان كوفری كردووه‌ وه‌ سیحرو جادووی كردووه‌ وه‌ سوجده‌ی بۆ بت بردووه‌، به‌ڵام خوای گه‌وره‌ سوله‌یمان صلی الله علیه وسلم به‌ری ئه‌كات له‌و شتانه‌ [ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ ] كه‌ شه‌یتانه‌كان خه‌ڵكیان فێره‌ سیحرو جادوو ئه‌كرد [ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ دابه‌زی بۆ سه‌ر هه‌ردوو مه‌لائیكه‌ته‌كه‌ له‌ بابل كه‌ ناویان (هاڕوت و ماڕوت) بوو كه‌ دوو مه‌لائیكه‌ت بوون داوایان كردووه‌ خوای گه‌وره‌ دایانبه‌زێنێته‌ سه‌ر زه‌وی وه‌كو تاقیكردنه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ دایبه‌زاندن، ئه‌و كاته‌ شه‌هوه‌تیان تێچوو وه‌ تووشی تاوان بوونه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان داوایان كردووه‌ كه‌ دایانبه‌زێنێته‌ سه‌ر زه‌وی ئه‌وه‌ ته‌فسیرێك، یاخود وتراوه‌: خوای گه‌وره‌ بۆ تاقیكردنه‌وه‌ دایانی به‌زاندووه‌، یاخود وتراوه‌ قیرائه‌تێكی تر (وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلِكَيْنِ) دوو مه‌لیك بوونه‌ له‌ بابل كه‌ ناویان (هاڕوت و ماڕوت) بووه‌، یاخود (ما) نافیه‌یه‌ واته‌ نه‌ سولێمان صلی الله علیه وسلم كوفری كردووه‌، وه‌ نه‌ خوای گه‌وره‌ سیحرو جادووی دابه‌زاندۆته‌ سه‌ر هه‌ردوو مه‌لائیكه‌ته‌كه‌ [ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ ] وه‌ هیچ كه‌سێكیان فێره‌ سیحرو جادوو نه‌ئه‌كرد هه‌تا پێیان نه‌وتنایه‌ كه‌ ئێمه‌ تاقیكردنه‌وه‌ین خوای گه‌وره‌ ئێوه‌ تاقیئه‌كاته‌وه‌ به‌هۆی ئێمه‌وه‌، وه‌ ئێوه‌ كوفر مه‌كه‌ن و خۆتان فێره‌ سیحرو جادوو مه‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیحرو جادوو كوفره‌ هه‌ر كه‌سێك فێری بێت كافر ئه‌بێ [ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سیحر فێری ئه‌بوون ئه‌وه‌ بوو كه‌ جیاوازیان ئه‌خسته‌ نێوان ژن و پیاوه‌وه‌ وه‌كو چۆن ئێستاش سیحرو جادوو هه‌یه‌ كه‌ ژن له‌به‌رچاو پیاو ڕه‌ش ئه‌كات یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ [ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ] وه‌ ئه‌وان نه‌یانئه‌توانی زیان به‌ هیچ كه‌سێك بگه‌یه‌نن به‌بێ ئیزنی خوای گه‌وره‌، چونكه‌ به‌بێ ئیزنی خوای گه‌وره‌ هیچ شتێك ته‌ئسیرو كاریگه‌ری نابێ [ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ ] وه‌ فێری شتێك ئه‌بوون له‌ سیحرو جادوو كه‌ زیانی پێیان ئه‌گه‌یاندو هیچ سوودێكی بۆیان نه‌بوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیحرو جادوو هیچ سوودێكی تیا نیه‌ [ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ] وه‌ ئه‌شیانزانی كه‌ هه‌ر كه‌سێك ئه‌و سیحره‌ فێربێت و وه‌ری بگرێت و بیگۆڕێته‌وه‌ به‌ كتابی خوای گه‌وره‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌تدا هیچ به‌شێكی نیه‌ له‌ ئه‌جرو پاداشت، وه‌ كرده‌وه‌كانی به‌تاڵ ئه‌بێته‌وه‌ [ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) ] به‌ڕاستی ئه‌میش خراپترین شت بوو كه‌ بۆ نه‌فسی خۆیان وه‌ریان گرت كه‌ كتابی خوای گه‌وره‌یان فرۆشت و سیحریان پێی وه‌رگرت ئه‌گه‌ر بیانزانیایه.

‌[ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) ] به‌ڵام ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ ئیمانیان به‌ پێغه‌مبه‌ری خوای گه‌وره‌و صلی الله علیه وسلم به‌و قورئانه‌ پیرۆزه‌ بهێنایه‌، وه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌یان بكردایه‌و خۆیان له‌ تاوان و سیحرو جادوو پاراستبایه‌ ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشتی یه‌كجار زۆری ئه‌دانه‌وه‌ ئه‌میان بۆیان باشتر بوو له‌ دونیاو قیامه‌تدا ئه‌گه‌ر بیانزانیایه‌.

{باوەڕدار نابێت خۆی بچوێنێت بە جولەكە}

[ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا ] ئه‌ی باوه‌ڕداران ئێوه‌ مه‌ڵێن (راعینا)، وشه‌یه‌ك بوو كه‌ جووله‌كه‌كان به‌كاریان ئه‌هێنا كاتێك كه‌ بیستیان صه‌حابه‌ ئه‌و وشه‌یان به‌كار هێنا مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌بوو ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا صلی الله علیه وسلم له‌ فێركردندا موراعتمان بكه‌و ڕه‌چاومان بكه‌ به‌ڵام ئه‌وان ئه‌و هه‌له‌یان قۆسته‌وه‌ كه‌ ئه‌یانووت: (راعینا) به‌عیبری مانایه‌كی خراپی هه‌بوو مانای جوێن دان و تانه‌و ته‌شه‌ری تیابوو، بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ نه‌هی له‌ موسڵمانان كرد كه‌ مه‌ڵێن (راعینا) [ وَقُولُوا انْظُرْنَا ] به‌ڵكو ئێوه‌ بڵێن: ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا صلی الله علیه وسلم ڕوومان تێبكه‌ یان ته‌ماشامان بكه‌ یان چاوه‌ڕێمان بكه‌ [ وَاسْمَعُوا ] بۆیه‌ ئێوه‌ گوێ بگرن و گوێڕایه‌ڵ بن بۆ پێغه‌مبه‌ری خوا صلی الله علیه وسلم [ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) ] بۆ ئه‌و جووله‌كه‌ كافرانه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازار هه‌یه.

[ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ ] ئێمه‌ هیچ ئایه‌تێك نه‌سخ ناكه‌ین و حوكمه‌كه‌ی به‌تاڵ ناكه‌ینه‌وه‌ یان لای نابه‌ین یان نایگۆڕین، وه‌ نه‌سخ له‌ قورئانی پیرۆزدا هه‌یه‌ چه‌نده‌ها ئایه‌ت هه‌یه‌ له‌ قورئاندا نه‌سخ بۆته‌وه‌و حوكمه‌كه‌ی سڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ شوێنی خۆیدا ئاماژه‌یان پێ ده‌كه‌ین [ أَوْ نُنْسِهَا ] یان له‌بیرتانی نابه‌ینه‌وه‌ ئیتر به‌ خوێندنه‌وه‌ی بێ یاخود به‌ حوكمه‌كه‌ی بێ، یان دوایناخه‌ین [ نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ] ئه‌وا باشتر له‌و ئایه‌ته‌ سه‌باره‌ت به‌ خه‌ڵك حوكمێكی باشتریان بۆ دێنین له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی وه‌ سوكترو ئاسانترو گونجاوتر یاخود هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ [ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) ] ئایا نازانی كه‌ خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

‌[ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] ئایا نازانی كه‌ خوای گه‌وره‌ موڵكی ئاسمانه‌كان و زه‌وی هه‌یه‌و هه‌مووی موڵكی خوای گه‌وره‌یه‌و خۆی به‌ ته‌نها هه‌ڵسوكه‌وتی تیا ئه‌كات [ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٠٧) ] وه‌ ئێوه‌ جگه‌ له‌ خوای گه‌وره‌ كه‌س نیه‌ كه‌ دۆست و سه‌رخه‌رو پشتیوان و یارمه‌تیده‌رتان بێت.

[ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ ] یاخود ئایا ئه‌تانه‌وێ پرسیار له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا بكه‌ن صلی الله علیه وسلم هه‌روه‌كو چۆن پێشتر پرسیارتان له‌ موسی صلی الله علیه وسلم كرد كه‌ داواتان لێی كرد كه‌ خوای گه‌وره‌مان نیشان بده‌ ئێستاش داوا له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا ئه‌كه‌ن صلی الله علیه وسلم ئه‌ڵێن: با خوای گه‌وره‌و مه‌لائیكه‌ت هه‌موویان بێن و بیانبینین ئایا ئه‌تانه‌وێ ئاوا پرسیار بكه‌ن [ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٠٨) ] جا هه‌ر كه‌سێك واز له‌ ئیمان بهێنێ و بیگۆڕێته‌وه‌ به‌ كوفر ئه‌وه‌ به‌ڕاستی گومڕا بووه‌و له‌ ڕێگای ڕاست لایداوه‌.

[ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا ] زۆرێك له‌ ئه‌هلی كتاب له‌ جووله‌كه‌و گاور له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ ئیمانتان هێناوه‌ ئه‌یانه‌وێت پاشگه‌زتان بكه‌نه‌وه‌و هه‌ڵتانگه‌ڕێننه‌وه‌و كافر ببنه‌وه‌ [ حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ ] ئه‌میش له‌ حه‌سودی یه‌ حه‌سودیتان پێ ئه‌به‌ن كه‌ ئێوه‌ موسڵمانن و شوێن ئه‌و دینه‌ پاكه‌ كه‌وتوون، ئه‌وان شوێنی نه‌كه‌وتوونه‌ [ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ] له‌ دوای ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌قه‌كه‌یان بۆ ڕوون بوه‌وه‌و پێغه‌مبه‌ری خوایان صلی الله علیه وسلم ناسی [ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ] ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم تۆ لێیان ببووره‌و لێیان خۆشبه‌ تا خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی خۆیتان بۆ دێنێ به‌ ئه‌مر كردن به‌ كوشتن له‌ كاتی جه‌نگ و غه‌زاكان یاخود جزیه‌یان به‌سه‌ردا بسه‌پێنی یان ده‌ربكرێن [ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر هه‌موو شتێكدا هه‌یه‌.

[ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ] ئێوه‌ نوێژه‌كانتان بكه‌ن و ئه‌نجامی بده‌ن و ڕای بگرن وه‌ زه‌كاتی ماڵتان بده‌ن [ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ ] وه‌ له‌ دونیادا هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی چاك پێشبخه‌ن و بینێرن بۆ قیامه‌تی خۆتان ئه‌وه‌ له‌ ڕۆژی قیامه‌ت لای خوای گه‌وره‌ ئه‌جرو پاداشته‌كه‌ی ده‌بیننه‌وه‌ [ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) ] به‌ دڵنیایی خوای گه‌وره‌ زۆر بینایه‌ به‌هه‌موو كرده‌وه‌یه‌ك كه‌ ئێوه‌ ئه‌یكه‌ن و هه‌مووی ئه‌بینێ.