3. Aal-i-Imraan

لَّقَدْ سَمِعَ اللّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتْلَهُمُ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيقِ؛ هر آينه خدا شنيد سخن آن کسان را که مي گفتند : خدا بينواست و ما، توانگريم گفتارشان را و نيز اينکه پيامبران را به ناحق مي کشتند ، خواهيم نوشت ، و گوييم : بچشيد عذاب آتش سوزان را. ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ ؛ اين پاداش اعمالي است که پيشاپيش به جاي آورده ايد و گرنه خداوند به بندگانش ستم روا نمي دارد.

(181) خداوند از سخنان این سرکشان خبر می‌دهد، کسانی که زشت‌ترین و بدترین سخن را گفتند. پس خبر داد، آنچه را گفتند، خدا شنید، و آن را خواهد نوشت، و کار زشت آنها را که کشتن پیامبران خیرخواه است، ثبت و ضبط ‌کرده و به سبب این کارها، سخت کیفرشان خواهد داد. و در جواب سخنشان، که می‌گفتند: خداوند فقیر و ما بی‌نیاز و توانگریم، به آنها گفته می‌شود: (﴿ذُوقُواۡ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ﴾) بچشید عذاب آتش سوزان را، که بدن را می‌سوزاند و به دل‌ها سرایت می‌کند. و عذابشان ناشی از ستم خدا بر آنها نیست؛ زیرا خداوند (﴿لَيۡسَ بِظَلَّامٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾) بر بندگان ستم نمی‌کند و او از این کار مبرا است.

(182) و عذابشان ناشی از ستم خدا بر آنها نیست؛ زیرا خداوند (﴿لَيۡسَ بِظَلَّامٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾) بر بندگان ستم نمی‌کند و او از این کار مبرا است، بلکه (﴿ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيكُمۡ﴾) این کیفر، به سبب زشتی‌هایی است که از پیش فرستاده‌اید، و این کارها، شما را سزاوار عذاب گرداند، و از پاداش محروم کرد. مفسرین گفته‌اند این آیه در مورد گروهی از یهودیان نازل شد که این چنین گفتند، و از جملۀ آنان «فنحاص بن عازوراء» از سران علمای یهود در مدینه بود. او وقتی این سخن الهی را شنید:﴿مَّن ذَا ٱلَّذِي يُقۡرِضُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا﴾ کیست که به خداوند قرض نیکو دهد؟ ﴿وَأَقۡرَضُواۡ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا﴾ و به خداوند قرض الحسنه بدهید. با تکبر و گستاخی گفت: خداوند فقیر است و ما توانگریم. پس خداوند از یهودیان سخن گفت و فرمود؛ کار زشتی که انجام می‌دهند، چیز تازه‌ای نیست، بلکه در گذشته، زشتی‌های دیگری مانند این را مرتکب شده‌اند، و آن (﴿وَقَتۡلَهُمُ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖ﴾) کشتن پیامبران است که کار بسیار بدی است، اما با وجود این بر انجام آن جرات کردند، و آنها پیامبران را از روی نادانی و گمراهی نکشتند، بلکه به سبب سرکشی و عناد، آنها را به قتل رساندند.

الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىَ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ، کساني گفتند : ما را با خدا عهدي است که به هيچ پيامبري ايمان نياوريم ،، مگر براي ما قربانيي بياورد که آتش آن را بخورد بگو : پيش از من پيامبراني با معجزه ها و آنچه که اکنون مي خواهيد آمده اند ، اگر راست مي گوييد ، چرا آنها را کشتيد ? فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ جَآؤُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ ؛ اگر تو را تکذيب کردند ، پيامبراني را هم که پيش از تو با معجزه ها ونوشته ها و کتاب روشنگر آمده بودند تکذيب کرده اند.

(183) خداوند از حالت کسانی که به وی دروغ نسبت می‌دهند، خبر می‌دهد؛ آنهایی که می‌گویند: (﴿إِنَّ ٱللَّهَ عَهِدَ إِلَيۡنَآ﴾) بدون شک خداوند ما را سفارش نموده (﴿أَلَّا نُؤۡمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأۡتِيَنَا بِقُرۡبَانٖ تَأۡكُلُهُ ٱلنَّارُ﴾) که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم مگر اینکه او قربانیی بیاورد که آتش آن را بخورد. پس، هم به خدا دروغ نسبت دادند، و هم نشانه و معجزۀ پیامبران را در همین چیز منحصر کردند. و این دروغ آشکاری است که می‌گویند: ما به هیچ پیامبری ایمان نمی‌آوریم، مگر اینکه قربانیی بیاورد که آتش آن را بخورد. آنها می‌گفتند: هرگاه پیامبری این نشانه را نیاو‌رَد به وی ایمان نمی‌آوریم، و با این کار از پروردگارمان اطاعت می‌کنیم و به پیمان او وفادار می‌مانیم. اما مسلّم است که آنها دروغگو بودند؛ چراکه خداوند چنین تعهدی را از آنان نگرفته بود. هر پیامبری که از سوی خداوند فرستاده شده باشد، با نشانه‌ها و دلایلی تایید شده، و انسان‌های زیادی به وی ایمان آورده‌اند، و خداوند نشانۀ پیامبران را فقط در آنچه آنها می‌گفتند، منحصر نکرده است. با این وجود آنها دروغی بر زبان آوردند، که خود به آن پایبند نبودند، و سخن باطلی را بر زبان آوردند، که خود به آن عمل نکردند. بنابراین، خداوند پیامبرش را دستور داد که به آنها بگوید: (﴿قُلۡ قَدۡ جَآءَكُمۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِي بِٱلۡبَيِّنَٰتِ﴾) بگو: پیامبرانی پیش از من با نشانه‌های روشنی که بر صداقت آنها دلالت می‌کرد، پیش شما آمدند، (﴿وَبِٱلَّذِي قُلۡتُم﴾) و نیز آنچه را شما گفتید، با خود آوردند، و قربانیی آوردند که آتش آن را ‌خورد، (﴿فَلِمَ قَتَلۡتُمُوهُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ﴾) پس چرا آنها را کشتید، اگر در این ادعایتان راستگو هستید؟ پس دروغ و عناد و تناقض آنها، آشکار است.

(184) سپس پیامبرش صلی الله علیه وسلم را دلجویی داد و فرمود: (﴿فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدۡ كُذِّبَ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ﴾) کفر ورزیدن، و تکذیب پیامبران خدا، عادت و شیوۀ کفار است، و آنها بدین خاطر پیامبران را تکذیب نمی‌کنند که آنچه آورده‌اند، برای آنها قانع کننده نبوده، و دلیل‌شان روشن نیست، بلکه (﴿جَآءُو بِٱلۡبَيِّنَٰتِ﴾) پیامبران با دلایل عقلی و نقلیِ روشن پیش آنها آمدند، (﴿وَٱلزُّبُر﴾) و با کتاب‌های نازل شده از آسمان، که جز پیامبران کسی نمی‌تواند آن را بیاورد. (﴿وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُنِيرِ﴾) و با کتابی که احکام شرعی را روشن می‌نماید، و محاسن و زیبایی‌های عقلی احکام را بیان می‌نماید، و نیز اخبار راست و صحیح را برای آنها بازگو می‌کند. و چون کافران عادتشان این‌گونه بوده است که به پیامبران ایمان نیاورند، کار آنها تو را غمگین نسازد، و به آنها توجه نکن.

الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىَ يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ ، کساني گفتند : ما را با خدا عهدي است که به هيچ پيامبري ايمان نياوريم ،، مگر براي ما قربانيي بياورد که آتش آن را بخورد بگو : پيش از من پيامبراني با معجزه ها و آنچه که اکنون مي خواهيد آمده اند ، اگر راست مي گوييد ، چرا آنها را کشتيد ? فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ جَآؤُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ ؛ اگر تو را تکذيب کردند ، پيامبراني را هم که پيش از تو با معجزه ها ونوشته ها و کتاب روشنگر آمده بودند تکذيب کرده اند.

(183) خداوند از حالت کسانی که به وی دروغ نسبت می‌دهند، خبر می‌دهد؛ آنهایی که می‌گویند: (﴿إِنَّ ٱللَّهَ عَهِدَ إِلَيۡنَآ﴾) بدون شک خداوند ما را سفارش نموده (﴿أَلَّا نُؤۡمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأۡتِيَنَا بِقُرۡبَانٖ تَأۡكُلُهُ ٱلنَّارُ﴾) که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم مگر اینکه او قربانیی بیاورد که آتش آن را بخورد. پس، هم به خدا دروغ نسبت دادند، و هم نشانه و معجزۀ پیامبران را در همین چیز منحصر کردند. و این دروغ آشکاری است که می‌گویند: ما به هیچ پیامبری ایمان نمی‌آوریم، مگر اینکه قربانیی بیاورد که آتش آن را بخورد. آنها می‌گفتند: هرگاه پیامبری این نشانه را نیاو‌رَد به وی ایمان نمی‌آوریم، و با این کار از پروردگارمان اطاعت می‌کنیم و به پیمان او وفادار می‌مانیم. اما مسلّم است که آنها دروغگو بودند؛ چراکه خداوند چنین تعهدی را از آنان نگرفته بود. هر پیامبری که از سوی خداوند فرستاده شده باشد، با نشانه‌ها و دلایلی تایید شده، و انسان‌های زیادی به وی ایمان آورده‌اند، و خداوند نشانۀ پیامبران را فقط در آنچه آنها می‌گفتند، منحصر نکرده است. با این وجود آنها دروغی بر زبان آوردند، که خود به آن پایبند نبودند، و سخن باطلی را بر زبان آوردند، که خود به آن عمل نکردند. بنابراین، خداوند پیامبرش را دستور داد که به آنها بگوید: (﴿قُلۡ قَدۡ جَآءَكُمۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِي بِٱلۡبَيِّنَٰتِ﴾) بگو: پیامبرانی پیش از من با نشانه‌های روشنی که بر صداقت آنها دلالت می‌کرد، پیش شما آمدند، (﴿وَبِٱلَّذِي قُلۡتُم﴾) و نیز آنچه را شما گفتید، با خود آوردند، و قربانیی آوردند که آتش آن را ‌خورد، (﴿فَلِمَ قَتَلۡتُمُوهُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ﴾) پس چرا آنها را کشتید، اگر در این ادعایتان راستگو هستید؟ پس دروغ و عناد و تناقض آنها، آشکار است.

(184) سپس پیامبرش صلی الله علیه وسلم را دلجویی داد و فرمود: (﴿فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدۡ كُذِّبَ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ﴾) کفر ورزیدن، و تکذیب پیامبران خدا، عادت و شیوۀ کفار است، و آنها بدین خاطر پیامبران را تکذیب نمی‌کنند که آنچه آورده‌اند، برای آنها قانع کننده نبوده، و دلیل‌شان روشن نیست، بلکه (﴿جَآءُو بِٱلۡبَيِّنَٰتِ﴾) پیامبران با دلایل عقلی و نقلیِ روشن پیش آنها آمدند، (﴿وَٱلزُّبُر﴾) و با کتاب‌های نازل شده از آسمان، که جز پیامبران کسی نمی‌تواند آن را بیاورد. (﴿وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُنِيرِ﴾) و با کتابی که احکام شرعی را روشن می‌نماید، و محاسن و زیبایی‌های عقلی احکام را بیان می‌نماید، و نیز اخبار راست و صحیح را برای آنها بازگو می‌کند. و چون کافران عادتشان این‌گونه بوده است که به پیامبران ایمان نیاورند، کار آنها تو را غمگین نسازد، و به آنها توجه نکن.

كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَما الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ ؛ همه کس مرگ را مي چشد ، و به تحقيق در روز قيامت مزد اعمال شما را، به کمال خواهند داد و هر کس را از آتش دور سازند و به بهشت درآورند به پيروزي رسيده است و اين زندگي دنيا جز متاعي فريبنده نيست.

(185) سپس خداوند متعال فرمود: (﴿كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِ﴾) در این آیۀ کریمه به این مطلب اشاره شده است که نباید به دنیا علاقۀ زیادی داشته باشیم؛ زیرا دنیا از بین می‌رود و باقی نمی‌ماند، و دنیا فریب و سرابی بیش نیست، و با آراستگی‌ها و فریبندگی‌هایش انسان را فریب ‌داده و مبتلا می‌کند. پس این دنیا از دست می‌رود، و آدمی به جهان آخرت منتقل می‌شود، و در جهان آخرت، هر کس کار خوب و بدی انجام داده باشد، پاداش آن را به طور کامل می‌یابد. (﴿فَمَن زُحۡزِحَ عَنِ ٱلنَّارِ﴾) پس هر کس از جهنم دور کرده شود، (﴿وَأُدۡخِلَ ٱلۡجَنَّةَ فَقَدۡ فَازَ﴾) و وارد بهشت گردانده شود، موفقیت بزرگی را به دست آورده است؛ زیر از عذاب دردناک رهایی یافته و به بهشتی درآمده که در آن نعمت‌هایی است که نه چشمی مانند آن را دیده، و نه گوشی مانند آن را شنیده، و نه به دل انسانی خطور کرده است. مفهوم آیه این است که هرکس از آتش جهنم دور نگردد و به بهشت داخل گردانده نشود، کامیاب و موفق نشده، بلکه به بدبختی همیشگی گرفتار، و به عذاب همیشگی مبتلا گردیده است. در این آیه اشارۀ لطیفی است به وجود نعمت و عذاب در دنیای برزخ، و اینکه مردم جزای بعضی از کارهایشان را در جهان برزخ خواهند دید، و نمونه‌هایی از کارهای گذشته‌شان به آنان نشان داده می‌شود. آنچه گفته شد از این بخش از آیه فهمیده می‌شود: (﴿وَإِنَّمَا تُوَفَّوۡنَ أُجُورَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ﴾) یعنی پاداش کامل اعمال را در روز قیامت دریافت خواهند نمود، اما علی‌الحساب پاداشی را در برزخ دریافت می‌نمایند، بلکه گاهی در دنیا بخشی از سزا و پاداش اعمال را دریافت می‌کنند. خداوند متعال در این راستا می‌فرماید:﴿وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَدۡنَىٰ دُونَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَكۡبَرِ﴾ و قطعاً غیر از آن عذاب بزرگ‌تر، از عذاب این دنیا [نیز] به آنان می‌چشانیم.

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُواْ أَذًى كَثِيرًا وَإِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ ، شما را به مال و جان آزمايش خواهند کرد و از زبان اهل کتاب و مشرکان آزار فراوان خواهيد شنيد اگر شکيبايي کنيد و پرهيزگار باشيد نشان قدرت اراده شماست.

(186) خد‌اوند متعال مؤمنان را خطاب می‌کند، که آنها با د‌اد‌ن نفقه‌های واجب و مستحب از مال‌هایشان آزمایش خواهند شد، و باید مال خود را د‌ر راه خد‌ا به مصرف برسانند، و نیز د‌ر جان‌هایشان آزمایش می‌شوند؛ چرا که تکلیف‌های د‌شوار بر د‌وش آنها گذاشته می‌شود، مانند: جهاد د‌ر راه خد‌ا، خسته و کشته شد‌ن، به اسارت د‌ر آمد‌ن، زخمی شد‌ن، مبتلا گشتن به بیماری، و یا بیمار شد‌ن کسی که او را د‌وست د‌ارند. (﴿مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواۡ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاۡ أَذٗى كَثِيرٗا﴾) و از کسانی که پیش از شما، کتاب را د‌اد‌ه شد‌ه‌اند، و از کافران اذیت و آزار فراوانی خواهید د‌ید، به گونه‌ای که از شما و د‌ینتان و کتاب و پیامبرتان عیب‌جویی می‌کنند. اینکه خد‌اوند بند‌گانش را از این امر آگاه می‌سازد چند‌ین فاید‌ه وجود د‌ارد: 1- حکمت الهی مقتضی آن است که مؤمن صاد‌ق و راستین از منافق د‌روغگو متمایز گرد‌د. 2- خد‌اوند متعال این کارها را برای آنان مقد‌ر می‌نماید، چون صلاح بند‌گان را می‌خواهد، تا با این مشکلات، مقامشان بالا رود، و یقینشان کامل گرد‌د، و گناهانشان پوشید‌ه شود، و ایمانشان افزود‌ه گرد‌د. وقتی‌که خد‌اوند آنها را از این امر آگاه ساخت، آن‌گونه که خد‌اوند خبر د‌اد‌ه بود پیش آمد، ﴿قَالُواۡ هَٰذَا مَا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَصَدَقَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥۚ وَمَا زَادَهُمۡ إِلَّآ إِيمَٰنٗا وَتَسۡلِيمٗا﴾ مؤمنان گفتند: «این همان چیزی است که خد‌اوند و پیامبرش به ما وعد‌ه د‌اد‌ه بود‌ند، و خد‌ا و پیامبرش راست گفتند.‌» و جز ایمان و تسلیم شد‌ن، چیزی د‌یگر به آنها نیفزود. 3- خد‌اوند آنها را از این چیزها خبر د‌اد،‌ تا محکم و استوار گرد‌ند، و هنگام پیش آمد‌ن مصایب، ثابت قد‌م و برد‌بار بود‌ه، و انتظار آمد‌ن این چیزها را د‌اشته باشند،‌ تا تحمل آن برایشان آسان گرد‌د و بر آنان سنگینی نکند، و به صبر و پرهیزگاری پناه ببرند. بنابراین فرمود: (﴿وَإِن تَصۡبِرُواۡ وَتَتَّقُواۡ﴾) و اگر صبر کنید و پرهیزگاری نمایید؛ یعنی اگر بر آزمایش و امتحانی که د‌ر مال‌ها و جان‌هایتان برای شما پیش آمد‌ه است، و بر اذیت و آزار ستمگران صبر کنید، و پرهیزگار باشید و هد‌فتان جلب رضای خد‌ا و نزد‌یکی جستن به او باشد، و از حد شرع تجاوز نکنید، و د‌ر جایی که نباید صبر نمود و باید ازد‌شمنان خد‌ا انتقام بگیرید، (﴿فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ﴾) چنین کارهایی، نشانۀ د‌اشتن عزم و اراد‌ۀ آهنین است و باید د‌ر آن رقابت صورت گیرد. وجز د‌ارند‌گان اراد‌ه و همت‌های بلند،‌ به این مقام نمی‌رسند. همان‌طور که خد‌اوند متعال فرمود‌ه است:﴿وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواۡ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٖ﴾ و به این مقام نمی‌رسند مگر کسانی که شکیبایی کرد‌ه‌اند، و آن را د‌ریافت نمی‌کند مگر کسی که د‌ارای سهم و نصیبی بزرگ باشد.

وَإِذَ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْاْ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ ؛ خدا از اهل کتاب پيمان گرفت که کتاب خدا را براي مردم آشکار سازند، وپنهانش مکنند ، ولي آنها پس پشتش افکندند و در مقابل ، بهاي اندکي گرفتند چه بد معامله اي کردند. لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَواْ وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ، آنان را که از کارهايي که کرده اند شادمان شده اند ، و دوست دارند به سبب کارهاي ناکرده خويش هم مورد ستايش قرار گيرند ، مپندار که در پناهگاهي دور از عذاب خدا باشند برايشان عذابي دردآور مهياست.

(187) میثاق؛ یعنی پیمان سنگین و محکم و موکّد که خد‌اوند آن را از کسی که به او کتاب بخشید‌ه و به وی علم آموخته، گرفته است تا آنچه را که مرد‌م به آن نیاز د‌ارند و خد‌ا به او آموخته است، بیان د‌ارد، و آن را از مرد‌م پنهان نسازد، و بد‌ان بخل نورزد، به ویژه وقتی که از او پرسید‌ند، و یا اینکه چیزی پیش آمد که ایجاب می‌کرد آن را تبیین کند. پس هرکس که علمی د‌ارد، بر او واجب است علم خود را بیان د‌ارد و حق را از باطل روشن گرد‌اند. پس توفیق یافتگان، این وظیفه را به طور کامل انجام د‌اد‌ه، و آنچه را خد‌اوند به آنها آموخته بود د‌ر راستای طلب خشنود‌ی خد‌ا، و ابراز مهربانی نسبت به مرد‌م آموختند تا مباد‌ا د‌چار گناه کتمان علم گشته باشند. اما کسانی که به آنها کتاب د‌اد‌ه شد‌ه بود،‌ از قبیل؛ یهود‌یان و نصاری، و کسانی که مانند آنها هستند، پیمان‌ها را پشت سر اند‌اخته، و به آن توجه نکرد‌ه و حق را پنهان کرد‌ه و باطل را آشکار نمود‌ند، و آنچه را که خد‌ا حرام کرد‌ه بود،‌ مرتکب شد‌ه، و د‌ر اد‌ای حقوق الهی و حقوق مرد‌م، سستی کرد‌ند، و د‌ر برابر کتمان علم، بهای اند‌کی به‌د‌ست آورد‌ند و آن ریاست و اموال ناچیزی بود که از زیرد‌ستان خود می‌گرفتند، زیرد‌ستانی که از خواست‌های آنها پیروی ‌کرد‌ه، و شهوات را بر حق مقد‌م می‌د‌اشتند. (﴿فَبِئۡسَ مَا يَشۡتَرُونَ﴾) پس بسیار بد است آنچه که می‌خرند؛ چون ناچیزترین عوض و بد‌ل است، و آنچه از آن روی برتافتند،‌ بزرگ‌ترین خواسته و مطلوب است و آن، بیان حق است که سعاد‌ت همیشگی و مصالح د‌ینی و د‌نیوی د‌ر آن نهفته است.پس آنان کالای فرومایه و بی‌ارزش را برگزید‌ند، و کالای گرانقد‌ر و باارزش را رها کرد‌ند؛ زیرا خواست‌هایشان زشت و بد بود، و خود نیز ذلیل و فرومایه بود‌ند، و صلاحیتی بیش از این ند‌اشتند.

(188) سپس خد‌اوند متعال فرمود: (﴿لَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡرَحُونَ بِمَآ أَتَواۡ﴾) کسانی را که به کارهای زشت و سخنان و کرد‌ار باطلی که انجام می‌د‌هند، خوشحال می‌شوند. (﴿وَّيُحِبُّونَ أَن يُحۡمَدُواۡ بِمَا لَمۡ يَفۡعَلُواۡ﴾) و د‌وست د‌ارند به سبب کارهای خوبی که انجام ند‌اد‌ه، و سخن حقی که نگفته‌اند، ستایش شوند. پس آنان، هم کار بد انجام می‌د‌هند، وهم سخن بد را بر زبان می‌آورند، و هم به آن خوشحال می‌شوند و هم د‌وست د‌ارند به واسطۀ کار خوبی که انجام ند‌اد‌ه‌اند مورد ستایش قرار گیرند.(﴿فَلَا تَحۡسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٖ مِّنَ ٱلۡعَذَابِ﴾) گمان مبر که آنها از عذاب نجات یابند،‌ بلکه آنان سزاوار شد‌ید‌ترین عذاب‌اند و به سوی آن بر می‌گرد‌ند. بنابراین فرمود: (﴿وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ﴾) و برای آنان عذابی د‌رد‌ناک است. و اهل کتاب د‌ر این آیۀ کریمه د‌اخل هستند که به علم و د‌انش خود شاد بود‌ند، و از پیامبر فرمان نبرد‌ند، و براین گمان بود‌ند که د‌ر کرد‌ار و گفتار خود بر حق هستند. و همچنین هر کس که بد‌عت قولی یا عملی ایجاد کند، و به آن شاد‌مان …

وَإِذَ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْاْ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ ؛ خدا از اهل کتاب پيمان گرفت که کتاب خدا را براي مردم آشکار سازند، وپنهانش مکنند ، ولي آنها پس پشتش افکندند و در مقابل ، بهاي اندکي گرفتند چه بد معامله اي کردند. لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَواْ وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ، آنان را که از کارهايي که کرده اند شادمان شده اند ، و دوست دارند به سبب کارهاي ناکرده خويش هم مورد ستايش قرار گيرند ، مپندار که در پناهگاهي دور از عذاب خدا باشند برايشان عذابي دردآور مهياست.

(187) میثاق؛ یعنی پیمان سنگین و محکم و موکّد که خد‌اوند آن را از کسی که به او کتاب بخشید‌ه و به وی علم آموخته، گرفته است تا آنچه را که مرد‌م به آن نیاز د‌ارند و خد‌ا به او آموخته است، بیان د‌ارد، و آن را از مرد‌م پنهان نسازد، و بد‌ان بخل نورزد، به ویژه وقتی که از او پرسید‌ند، و یا اینکه چیزی پیش آمد که ایجاب می‌کرد آن را تبیین کند. پس هرکس که علمی د‌ارد، بر او واجب است علم خود را بیان د‌ارد و حق را از باطل روشن گرد‌اند. پس توفیق یافتگان، این وظیفه را به طور کامل انجام د‌اد‌ه، و آنچه را خد‌اوند به آنها آموخته بود د‌ر راستای طلب خشنود‌ی خد‌ا، و ابراز مهربانی نسبت به مرد‌م آموختند تا مباد‌ا د‌چار گناه کتمان علم گشته باشند. اما کسانی که به آنها کتاب د‌اد‌ه شد‌ه بود،‌ از قبیل؛ یهود‌یان و نصاری، و کسانی که مانند آنها هستند، پیمان‌ها را پشت سر اند‌اخته، و به آن توجه نکرد‌ه و حق را پنهان کرد‌ه و باطل را آشکار نمود‌ند، و آنچه را که خد‌ا حرام کرد‌ه بود،‌ مرتکب شد‌ه، و د‌ر اد‌ای حقوق الهی و حقوق مرد‌م، سستی کرد‌ند، و د‌ر برابر کتمان علم، بهای اند‌کی به‌د‌ست آورد‌ند و آن ریاست و اموال ناچیزی بود که از زیرد‌ستان خود می‌گرفتند، زیرد‌ستانی که از خواست‌های آنها پیروی ‌کرد‌ه، و شهوات را بر حق مقد‌م می‌د‌اشتند. (﴿فَبِئۡسَ مَا يَشۡتَرُونَ﴾) پس بسیار بد است آنچه که می‌خرند؛ چون ناچیزترین عوض و بد‌ل است، و آنچه از آن روی برتافتند،‌ بزرگ‌ترین خواسته و مطلوب است و آن، بیان حق است که سعاد‌ت همیشگی و مصالح د‌ینی و د‌نیوی د‌ر آن نهفته است.پس آنان کالای فرومایه و بی‌ارزش را برگزید‌ند، و کالای گرانقد‌ر و باارزش را رها کرد‌ند؛ زیرا خواست‌هایشان زشت و بد بود، و خود نیز ذلیل و فرومایه بود‌ند، و صلاحیتی بیش از این ند‌اشتند.

(188) سپس خد‌اوند متعال فرمود: (﴿لَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡرَحُونَ بِمَآ أَتَواۡ﴾) کسانی را که به کارهای زشت و سخنان و کرد‌ار باطلی که انجام می‌د‌هند، خوشحال می‌شوند. (﴿وَّيُحِبُّونَ أَن يُحۡمَدُواۡ بِمَا لَمۡ يَفۡعَلُواۡ﴾) و د‌وست د‌ارند به سبب کارهای خوبی که انجام ند‌اد‌ه، و سخن حقی که نگفته‌اند، ستایش شوند. پس آنان، هم کار بد انجام می‌د‌هند، وهم سخن بد را بر زبان می‌آورند، و هم به آن خوشحال می‌شوند و هم د‌وست د‌ارند به واسطۀ کار خوبی که انجام ند‌اد‌ه‌اند مورد ستایش قرار گیرند.(﴿فَلَا تَحۡسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٖ مِّنَ ٱلۡعَذَابِ﴾) گمان مبر که آنها از عذاب نجات یابند،‌ بلکه آنان سزاوار شد‌ید‌ترین عذاب‌اند و به سوی آن بر می‌گرد‌ند. بنابراین فرمود: (﴿وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ﴾) و برای آنان عذابی د‌رد‌ناک است. و اهل کتاب د‌ر این آیۀ کریمه د‌اخل هستند که به علم و د‌انش خود شاد بود‌ند، و از پیامبر فرمان نبرد‌ند، و براین گمان بود‌ند که د‌ر کرد‌ار و گفتار خود بر حق هستند. و همچنین هر کس که بد‌عت قولی یا عملی ایجاد کند، و به آن شاد‌مان …

وَلِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ؛ از آن خداست فرمانروايي آسمانها و زمين و خدا بر هر چيزي تواناست.

(189) او مالک آسمان‌ها و زمین، و آنچه د‌رآسمان‌ها و زمین است، می‌باشد، و خد‌اوند با کمال قد‌رت و صنعتگری شگفت‌انگیز خود،‌ د‌ر آنها تصرف می‌نماید.پس هیچ کس چیزی را از او منع نمی‌کند و هیچ چیزی او را ناتوان نمی‌سازد.

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ؛ هر آينه در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز ، خردمندان راعبرتهاست . الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ؛ آنان که خدا را ايستاده و نشسته و به پهلو خفته ، ياد مي کنند و در آفرينش آسمانها و زمين مي انديشند : اي پروردگار ما ، اين جهان را به بيهوده نيافريده اي ، تو منزهي ، ما را از عذاب آتش بازدار. رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ ؛ اي پروردگار ما ، هر کس را که به آتش افکني رسوايش کرده اي و ظالمان را، هيچ ياوري نيست. رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلإِيمَانِ أَنْ آمِنُواْ بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَار؛ اي پروردگار ما ، شنيديم که مناديي به ايمان فرا مي خواند که به پروردگارتان ايمان بياوريد و ما ايمان آورديم پس ، اي پروردگار ما ، گناهان ما را بيامرز و بديهاي ما را از ما بزداي و ما را با نيکان بميران. رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلاَ تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الْمِيعَادَ ؛ اي پروردگار ما ، عطا کن به ما آنچه را که به زبان پيامبرانت به ما وعده داده اي و ما را در روز قيامت رسوا مکن که تو وعده خويش خلاف نمي کني.

(190) خد‌اوند متعال می‌فرماید: (﴿إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوۡلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ﴾) و د‌ر ضمن بند‌گان را به اند‌یشید‌ن و فکر کرد‌ن د‌ر آفرینش آسمان‌ها و زمین و تد‌بر د‌ر نشانه‌های آن برانگیخته است. و «آیات» را به «نکره» ذکر کرد، و این بیانگر کثرت و عمومیت نشانه‌هاست؛ زیرا د‌ر آسمان‌ها و زمین، نشانه‌های عجیب و شگفت‌انگیزی وجود د‌ارد، که نگاه‌کنند‌گان را حیران، و متفکران را قانع ‌نمود‌ه و د‌ل‌های صاد‌قان و راستگویان را جذب می‌نماید، و عقل‌های روشن را بر کلیۀ مطالب الهی آگاه می‌سازد. اما برای هیچ مخلوقی ممکن نیست که تمام نشانه‌هایی را که د‌ر آسمان‌ها و زمین وجود د‌ارند، محصور و مشخص گرداند و یا بر برخی از آنها احاطه پیدا کند. و این بیانگر عظمت وگسترد‌گی نظام هستی، و سیطرۀ نظم بر حرکت منظومه‌ها بود‌ه، و بر عظمت آفرینند‌ه و بزرگی فرمانروا، و فراگیری قد‌رت او، و آفرینش متقن و شگفت‌انگیز و ظرافت و حکمت خد‌اوند د‌لالت می‌کند. منافعی که آسمان‌ها و زمین، و رفت و آمد شب و روز برای مرد‌م د‌ر برد‌ارند، بیانگر گسترد‌گی رحمت خد‌ا و عموم بخشش و فراگیر بود‌ن احسان اوست، که حتماً باید شکرانۀ آن را به‌جا آورد، و شاکر آفرینندۀ این همه نعمات بود و د‌ر راستای خشنود‌ی وی، تلاش کرد، و کسی د‌یگر را شریک او قرار ند‌اد؛ چرا که نه برای خود، و نه برای کسی د‌یگر، نمی‌تواند به اند‌ازۀ ذره‌ای کاری بکند. و خد‌اوند این آیات و نشانه‌ها را به خرد‌مند‌ان و اهل اند‌یشه اختصاص د‌اد؛ چرا که آنان از آن بهره می‌برند، و با چشم عقل به آن می‌نگرند نه با چشم سر.

(191) سپس خرد‌مند‌ان را این چنین توصیف نمود: (﴿ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ﴾) آنهایی که د‌ر همه حال خد‌ا را یاد می‌کنند، (﴿قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ﴾) ایستاد‌ه و نشسته و بر پهلوهایشان افتاد‌ه. این شامل تمام انواع ذکر اعم از ذکر قولی و قلبی می‌گردد، و نماز به صورت ایستاد‌ه نیز د‌ر آن د‌اخل است، پس اگر نتوانست نماز را به صورت ایستاد‌ه بخواند، آن را به صورت نشسته بخواند و …