10. Yunus

سووره‌تی (یونس - صلی الله علیه وسلم - )

سووره‌تێكى مه‌ككى یه‌و (١٠٩) ئایه‌ته‌

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم

[ الر ] ئه‌م پیتانه‌ى كه‌ له‌سه‌ره‌تاى هه‌ندێك له‌ سوره‌ته‌كاندا هاتوون له‌سه‌ره‌تاى سوره‌تى (به‌قه‌ره‌) باسمان كرد [ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ (١) ] ئایه‌ته‌كانی ئه‌م سووره‌ته‌ ئایه‌تی قورئانی پیرۆزن كه‌ موحكه‌مه‌و حوكمه‌كانی دیاره‌، یاخود حه‌كیمه‌ پڕ حیكمه‌ت و دانایی و كاربه‌جێیه‌، یاخود حاكم و فه‌رمانڕه‌وایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی حوكم و بڕیار له‌ نێوان خه‌ڵكیدا بدات.

[ أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ ] كاتێك كه‌ خواى گه‌وره‌ محمدى - صلی الله علیه وسلم - كرد به‌ پێغه‌مبه‌ر عه‌ره‌ب ئینكاریان كرد و وتیان خواى گه‌وره‌ له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ كه‌ مرۆڤـێكى وه‌كو محمد بكات به‌ پێغه‌مبه‌ر خواى گه‌وره‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ى دابه‌زاند، ئایا خه‌ڵكی به‌لایانه‌وه‌ سه‌یر بوو كه‌ له‌ناو خۆیاندا ئێمه‌ وه‌حی بۆ پیاوێك بنێرین له‌ خۆیان كه‌ پێغه‌مبه‌ری خوایه‌ - صلی الله علیه وسلم - واته‌: ئه‌م شته‌یان بۆ پێ سه‌یره‌ [ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ ] كه‌ تۆ ئه‌ی محمد - صلی الله علیه وسلم - خه‌ڵكی ئاگادار بكه‌وه‌ [ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ ] وه‌ موژده‌ بده‌ به‌ باوه‌ڕداران كه‌ پله‌و پایه‌ی به‌رزو پاداشتى چاكیان بۆ هه‌یه‌و به‌خته‌وه‌رن، یاخود كه‌ كرده‌وه‌ی چاكیان له‌ پێش خۆیانه‌وه‌ ناردووه‌ خوای گه‌روه‌ لێیان وه‌رئه‌گرێ [ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ مُبِينٌ (٢) ] به‌ڵام كافران وتیان: به‌ڕاستی ئه‌م پیاوه‌ كه‌ محمده‌ - صلی الله علیه وسلم - جادووگه‌رێكی ئاشكرایه‌.

{خوای گەورە لەسەر عەرشی پیرۆزە}

[ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ] به‌ دڵنیایی په‌روه‌ردگاری ئێوه‌ ئه‌و الله یه‌یه‌ كه‌ ئاسمانه‌كان و زه‌وی دروستكرد له‌ شه‌ش ڕۆژدا [ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ ] پاشان به‌رز بۆته‌وه‌ بۆ سه‌ر عه‌رشی پیرۆزی خۆی، به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ك كه‌ شایه‌ن و گونجاو و لایه‌قه‌ به‌ گه‌وره‌یی خوای گه‌وره‌و له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ هیچ له‌ دروستكراوه‌كان ناچێت، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌یشی خوای گه‌وره‌ خۆی نه‌بێ كه‌س نایزانێ، كه‌ پرسیارى (الإستواء) له‌ ئیمامى (مالیك) كرا فه‌رمووى: (الإستواء غير مجهول، والكيف غير معقول، والإيمان به واجب، والسؤال عنه بدعة) واته‌: ئیستوا زانراوه‌، چونكه‌ له‌قورئاندا باسكراوه‌، وه‌ چۆنێتیه‌كه‌ى نه‌زانراوه‌، چونكه‌ باس نه‌كراوه‌، وه‌ ئیمان هێنان پێى واجبه‌، چونكه‌ ئایه‌تى قورئانى پیرۆزه‌، وه‌ پرسیار كردن له‌ چۆنێتى به‌رز بوونه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ بۆ سه‌ر عه‌رشى پیرۆزى بیدعه‌یه‌، چونكه‌ هاوه‌ڵان ئه‌و پرسیاره‌یان له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا - صلی الله علیه وسلم - نه‌كردووه‌، وه‌ چواندنى به‌ به‌رزبوونه‌وه‌ى دروستكراوه‌كان كوفره‌، چونكه‌ ته‌شبیهـ كردنى خواى گه‌وره‌ى خالقه‌ به‌ دروستكراوى لاوازى مه‌خلوق، وه‌ گۆڕینى ماناكه‌ى حه‌رامه‌، چونكه‌ مه‌به‌ست نیه‌و هه‌ڵه‌یه‌، وه‌كو گۆرینى بۆ (استولى) كه‌ به‌ ماناى زاڵ بوون و ده‌ستبه‌سه‌راگرتن دێت هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌م ته‌ئویله‌ فاسیده‌ بێت واته‌ پێش خواى گه‌وره‌ كه‌سێكى تر ده‌ستى به‌سه‌ر عه‌رشدا گرتووه‌ كه‌ مرۆڤى ژیر قسه‌ى واناكات، (ابن القیم) ده‌فه‌رمێت: ئه‌م لامه‌ى كه‌ زیادى ده‌كه‌ن و (استوى) ده‌كه‌ن به‌ (استولى) چه‌ند له‌و نونه‌ ده‌چێت كه‌ به‌نو ئیسرائیل زیادیان كرد كه‌ خواى گه‌وره‌ پێى فه‌رموون: بڵێن: (حطة) ئه‌وان وتیان: (حنطة) وه‌ خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بى لێگرتن، ئه‌و كه‌سانه‌یشى كه‌ سیفاتى خواى گه‌وره‌ ته‌ئویل ده‌كه‌ن و ماناكه‌ى ده‌گۆڕن با له‌ خواى گه‌وره‌ بترسن نه‌ك وه‌ك به‌نو ئیسرائیل خواى گه‌وره‌ غه‌زه‌بیان لێ بگرێت [ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ] ته‌نها خواى گه‌وره‌ خۆى كاروباری ئاسمانه‌كان و زه‌وی و بوونه‌وه‌ر هه‌ڵئه‌سووڕێنێ [ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ] هیچ تكاكارێك نیه‌ لای خوای گه‌وره‌ ئیلا له‌ پاش ڕێگه‌ پێدانی خوای گه‌وره‌ نه‌بێ [ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ ] ئه‌م الله یه‌ په‌روه‌ردگاری ئێوه‌یه‌ ئێوه‌ به‌تاك و ته‌نها ئه‌و بپه‌رستن [ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٣) ] ئایا بۆ بیر ناكه‌نه‌وه‌.

[ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا ] وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ى هه‌موویشتان هه‌ر بۆ لای خوای گه‌وره‌یه‌ [ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا ] وه‌عدو به‌ڵێنی خوای گه‌وره‌ حه‌قه‌و جێبه‌جێ ئه‌بێ [ إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ] هه‌ر خوای گه‌وره‌یه‌ سه‌ره‌تا مرۆڤه‌كانی دروست كردووه‌ له‌ خۆڵ (ئاده‌م) پاشان ئه‌یانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ مردن [ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ ] تا پاداشتی ئه‌و كه‌سانه‌ بداته‌وه‌ كه‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ به‌ دادپه‌روه‌ری، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ش كه‌ كافرو بێباوه‌ڕ بوون ئاوێكیان بۆ هه‌یه‌ كه‌ كوڵاوه‌ به‌ ئاگری دۆزه‌خ [ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٤) ] وه‌ سزایه‌كی زۆر به‌ئێش و ئازاریان بۆ هه‌یه‌ به‌هۆی ئه‌و كوفرانه‌ی كه‌ كردوویانه‌ به‌ خوای گه‌وره‌.

[ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً ] خوای گه‌وره‌ ئه‌و خوایه‌یه‌ وای له‌ خۆر كردووه‌ كه‌ ڕووناك و گه‌رم بێت [ وَالْقَمَرَ نُورًا ] وه‌ وای له‌ مانگ كردووه‌ كه‌ ته‌نها ڕووناك بێت [ وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ ] وه‌ ڕۆیشتنی مانگى ته‌قدیر كردووه‌ پله‌ پله‌یه‌ هه‌ر له‌ شه‌و و ڕۆژێكدا جووڵه‌یه‌ك ئه‌كات سه‌ره‌تا بچوكه‌ پاشان گه‌وره‌ ده‌بێت و كامڵ ده‌بێت پاشان له‌ كۆتایى مانگدا كه‌م ده‌كاته‌وه‌ [ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ ] بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێوه‌ به‌هۆی خۆره‌وه‌ ژماره‌ى رۆژه‌كان بزانن، وه‌ به‌هۆى مانگه‌وه‌ ژماره‌ی مانگ و ساڵه‌كان و حسابی خۆتان بزانن [ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ ] خوای گه‌وره‌ ئه‌م شته‌ی دروست نه‌كردووه‌ ته‌نها به‌حه‌ق نه‌بێ [ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥) ] وه‌ ئایه‌ته‌كانی خۆی درێژه‌ پێ ئه‌دات و ڕوونی ئه‌كاته‌وه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ئه‌م شتانه‌ بزانن.

[ إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ] به‌ دڵنیایی له‌ جیاوازی نێوان شه‌و و ڕۆژ كه‌ شه‌و تاریكه‌و ڕۆژ ڕووناكه‌و شه‌و فێنكتره‌و ڕۆژ گه‌رمتره‌و شه‌و هێمنتره‌و ڕۆژ جه‌نجاڵتره‌ [ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ] وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ ئاسمانه‌كان دروستی كردووه‌ له‌ خۆرو مانگ و ئه‌ستێره‌كان، وه‌ له‌ زه‌ویشدا له‌و هه‌موو بوونه‌وه‌رو ڕووه‌ك و دانه‌وێڵه‌یه‌ی كه‌ دروستی كردووه‌ [ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ (٦) ] ئه‌مانه‌ هه‌مووی نیشانه‌یه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ ته‌قوای خوای گه‌وره‌ بكه‌ن تا به‌هۆیه‌وه‌ بگه‌ن به‌ ناسینی خوای گه‌وره‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ] ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ ئومێدی گه‌یشتن نین به‌ ئێمه‌و چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ زیندوو ببنه‌وه‌ [ وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا ] وه‌ ڕازی بوونه‌ به‌ ژیانی دونیاو ژیانی دونیایان هه‌ڵبژاردووه‌ به‌سه‌ر قیامه‌تدا، وه‌ دڵیان ئارام و هێمنه‌ بۆ ژیانی دونیا [ وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ (٧) ] وه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ بێئاگان له‌ ئایه‌ته‌كانی ئێمه‌و په‌ندو ئامۆژگاری لێ وه‌رناگرن.

[ أُولَئِكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨) ] شوێنی مانه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ ئاگری دۆزه‌خه‌ به‌هۆی كرده‌وه‌ی خراپی خۆیان و كوفر كردنیان به‌ خوای گه‌وره‌.

[ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ ] به‌ دڵنیایی ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیمانیان هێناوه‌و كرده‌وه‌ی چاكیان كردووه‌ خوای گه‌وره‌ له‌ دونیادا به‌هۆی ئیمان و كرده‌وه‌ی چاكی خۆیان هیدایه‌تیان ئه‌دات، وه‌ له‌ قیامه‌تیش له‌سه‌ر پردى (صيراط) رێنماییان ده‌كات بپه‌ڕنه‌وه‌و بگه‌نه‌ به‌هه‌شت، (كرده‌وه‌ى چاك ئه‌وه‌یه‌ بۆ خوا بێت و بۆ ریا نه‌بێت، وه‌ له‌سه‌ر سوننه‌ت بێت و بیدعه‌ نه‌بێت) [ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٩) ] له‌ناو به‌هه‌شتی هه‌میشه‌ییدا كه‌ تیایدا ئه‌مێننه‌وه‌ جۆگه‌له‌ ئاو به‌ژێر دارو ماڵه‌كانیاندا تێئه‌په‌ڕێ.

[ دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ ] له‌ناو به‌هه‌شتدا دوعاو بانگ كردنی ئه‌مان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌سبیحاتی خوای گه‌وره‌ ئه‌كه‌ن و به‌ پاك و مونه‌ززه‌هى ڕائه‌گرن [ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ ] وه‌ سڵاوی ئه‌وانیش سه‌لام كردنه‌ هه‌ندێكیان سه‌لام له‌ هه‌ندێكیان ئه‌كه‌ن، یان خوای گه‌وره‌ سه‌لامیان لێ ده‌كات، یان مه‌لائیكه‌ت سه‌لامیان لێ ده‌كات [ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠) ] وه‌ دوا پاڕانه‌وه‌شیان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌ڵێن: حه‌مدو سه‌ناو ستایش بۆ په‌روه‌ردگاری هه‌موو جیهان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌موو نازو نیعمه‌تانه‌.